Kapıyı Çalmadan Önce: Saha Araştırmacısının Görünmeyen Hazırlığı
Giriş
Saha araştırmalarına ilişkin tartışmalar çoğunlukla örneklem büyüklüğü, ölçek geçerliliği ya da analiz teknikleri gibi görünür ve yazıya dökülebilir unsurlar etrafında ilerler. Oysa verinin niteliğini belirleyen süreçlerin önemli bir bölümü, anket formu açılmadan ya da kayıt cihazı çalıştırılmadan çok önce, yani katılımcıyla kurulan ilk temasta şekillenir. Araştırmacının kendini nasıl tanıttığı, katılımcıyla nasıl bir dil kurduğu ve olası bir reddi nasıl karşıladığı, çoğu zaman yöntem kitaplarında ayrıntılı biçimde yer almayan ancak sahada belirleyici olan unsurlardır. Bu hazırlık süreci, katılımcıyla kurulan ilişkinin niteliğini ve araştırmanın etik bütünlüğünü etkiler. Bu yazıda, saha araştırmacılığının çoğu zaman görünmez kılan bu hazırlık boyutu; ilk temas, kendini tanıtma, reddedilme ve etik sorumluluk başlıkları altında ele alınacaktır. Amaç, bu süreci saha araştırması yapan herkesin kendi pratiğine uyarlayabileceği bir bakış açısı sunmaktır.
Sahaya Girişin Sosyolojik Anlamı
Araştırmacı, katılımcının gündelik yaşamına dışarıdan giren bir figürdür ve bu girişin nasıl karşılandığı toplanacak verinin niteliğini doğrudan etkiler. Erving Goffman’ın gündelik etkileşimde izlenim yönetimi kavramıyla tarif ettiği süreç, saha ilişkisinin başlangıcında iki taraf için de işler. Araştırmacı kendini nasıl sunacağını düşünürken katılımcı da bu sunuma nasıl karşılık vereceğine karar verir. Nitel araştırma yöntemlerine ilişkin yerli literatür de sahaya girişin ve katılımcıyla ilişki kurmanın, araştırma sürecinin temel bir aşaması olduğunu vurgular (Kümbetoğlu, 2012; Yıldırım ve Şimşek, 2018). Etnografik çalışmalarda ise sahaya erişimin müzakere edilen, sürekli yeniden kurulan bir süreç olduğu belirtilir (Hammersley ve Atkinson, 2007).
İlk Temas: Güvenin Kurulduğu Eşik
Bir araştırmacının, anket uygulamak üzere bir kapıyı çaldığını ya da bir telefon görüşmesi başlattığı düşünüldüğünde,karşı taraftan gelen ilk yanıt, çoğu zaman “Ne için geliyorsunuz?” olur. Bu soru genellikle katılımcının karşısındaki kişiyi ve amacını değerlendirme girişimidir. Aktarılan saha deneyimleri, ilk dakikaların geri kalan görüşmeye ya da anket uygulamasına yön verdiğini göstermektedir. Bu süreçte üç unsur öne çıkar.
1. Kendini tanıtma: Kurum adı, araştırmanın konusu ve katılımcıdan beklenen süre gibi bilgilerin kısa ve anlaşılır biçimde aktarılması gerekir. Akademik terminolojiyle dolu bir tanıtım katılımcıda mesafe yaratabilir; yetersiz bilgi ise güvensizliğe yol açar. Bu nedenle tanıtım metninin sahaya çıkmadan önce hazırlanması ve farklı katılımcı profillerine göre sadeleştirilmesi yararlıdır.
2. Dil ve ton: Katılımcının yaşı, eğitim düzeyi ve içinde bulunduğu bağlam, kullanılacak dilin seçiminde belirleyicidir. Resmî bir dil bazı katılımcılar için güven verici olabilirken, bazıları için bürokratik bir baskı hissi doğurabilir. Araştırmacının dili, katılımcının gündelik dilinden fazla uzaklaşmadan ama içtenliğini de yitirmeden kurulmalıdır.
3. Sözsüz unsurlar: Kıyafet, duruş, ses tonu ve göz teması gibi unsurlar, araştırmacının sahadaki güvenilirliğinin önemli bir bölümünü oluşturur. Bu unsurlar çoğu zaman bilinçli olarak planlanmaz ancak planlanmadıklarında birtakım sonuçlar doğar.
Reddedilme: Saha Deneyiminin Kaçınılmaz Parçası
Her temas bir katılımla sonuçlanmaz. “İlgilenmiyorum” yanıtı ya da kapının nazikçe kapatılması, saha çalışmasının olağan bir noktasıdır. Ancak araştırmacılar, özellikle deneyimin ilk dönemlerinde, reddi kişisel bir başarısızlık olarak yorumlayabilir. Bu yorum hem motivasyonu hem de sonraki görüşmelerdeki tutumu olumsuz etkileyebilir.
Reddi bir veri olarak ele almak bu noktada yararlı bir yaklaşımdır. Katılımcıların hangi gerekçelerle çekimser kaldığı (zaman kısıtı, güvensizlik, konuya ilişkin kaygı ya da araştırmanın amacının belirsizliği) hem saha stratejisini iyileştirmeye hem de araştırma konusunun toplumsal bağlamını anlamaya katkı sağlar. Ayrıca yanıt vermeyenlerin ya da katılmayı reddedenlerin profili, örneklemin temsil gücü açısından da değerlendirilmesi gereken bir bilgidir (Bryman, 2016).
Etik Sorumluluk: Gönüllülük ve Gizlilik
İlk temasın etik boyutu çoğu zaman ihmal edilir. Oysa gönüllü katılım ilkesi, katılımcının araştırmanın amacı, verilerin nasıl kullanılacağı ve istediği an çekilebileceği konusunda bilgilendirilmesini gerektirir. Türkiye’de kişisel verilerin korunması 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde düzenlenmiştir ve veri toplayan araştırmacıların bu çerçeveye uygun hareket etmesi gerekir. Katılımcı gizliliği, sahayla ilk karşılaşma anından itibaren gözetilmesi gereken bir ilkedir. Bu ilkelerin katılımcıya sade bir dille aktarılması, etik sorumluluğun biçimsel bir onay formuna indirgenmesini önler. Bilgilendirilmiş onam, görüşme boyunca sürdürülen bir güven ilişkisidir (Bryman, 2016).
Saha Araştırmacıları İçin Bazı Öneriler
Yukarıdaki değerlendirmelerden hareketle, özellikle sahaya yeni çıkan araştırmacılar için şu uygulamalar önerilebilir:
- Kısa ve sade bir tanıtım metni hazırlamak. Araştırmanın amacını bir iki cümleyle açıklayabilmek ilk temasın en önemli aracıdır.
- Saha notu tutmak. İlk temas anlarının, reddedilmelerin ve katılımcı tepkilerinin kaydedilmesi hem yansıtıcı bir öğrenme süreci sağlar hem de saha stratejisinin geliştirilmesine katkı sunar.
- Reddi kişisel olarak değerlendirmemek. Katılım sağlanmaması çoğunlukla, katılımcının o andaki koşullarına ilişkindir.
- Etik ilkeleri sahaya girmeden önce içselleştirmek. Gönüllülük, gizlilik ve veri güvenliği konularında net bir tutum geliştirmek, sahada karşılaşılan ikilemleri yönetmeyi kolaylaştırır.
Sonuç
Saha araştırmacısının görünmeyen hazırlığı; kendini nasıl tanıtacağını, katılımcıyı nasıl dinleyeceğini ve reddedildiğinde nasıl davranacağını önceden düşünmeyi kapsar. Bu hazırlık, ölçülebilir bir değişken olmasa da verinin niteliğini, katılımcıyla kurulan ilişkinin sürekliliğini ve araştırma sürecinin etik bütünlüğünü belirleyen temel unsurlardan biridir. İlk temasta kurulan güven, araştırmacının sahadaki konumunu ve araştırmanın toplumsal kabulünü de besler. Reddedilme anları ise sahanın ve katılımcıların dinamiklerine ilişkin değerli bir bilgi kaynağı olarak değerlendirildiğinde, araştırmacının mesleki gelişimine katkı sunar. Bu nedenle saha deneyiminin paylaşılması, saha araştırması kültürünün ortak olarak güçlendirilmesi anlamına gelir. Kapıyı çalmadan önce yapılan bu hazırlık, saha araştırmasının en az anket formu ya da görüşme rehberi kadar önemli bir bileşenidir.
Kaynakça
Bryman, A. (2016). Social Research Methods (5. bs.). Oxford University Press.
Goffman, E. (2014). Gündelik Yaşamda Benliğin Sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1959'da yayımlandı.)
Hammersley, M. ve Atkinson, P. (2007). Ethnography: Principles in Practice (3. bs.). Routledge.
Kümbetoğlu, B. (2012). Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma. Bağlam Yayıncılık.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, Resmî Gazete, 7 Nisan 2016, Sayı: 29677.
